Jetë

JETË <i>f.1. Veti thelbësore e qenieve gjalla, lindin, zhvillohen, ndryshojnë e vdesin dhe kanë dukuri fiziologjike pak a shumë njëjta e përbashkëta, pavarësisht nga veçoritë e gjinisë, llojit etj.; ekzistenca e qenieve gjalla lëvizje e ndryshim pandërprerë, si formë e ekzistencës materies një etapë caktuar zhvillimit saj. Jeta mbi Tokë. Jeta rreth nesh. Trup pa jetë. Lindja e jetës. Ligjet e jetës. Baza e jetës. Gjurmë (shenja) jete. S’ka jetë. Sa jetë jeta përgjithmonë. Për () jetë jetëve përgjithmonë. Për jetë e mot përgjithmonë. Nis jeta.
2. Gjendja fiziologjike e qenieve gjalla, organizmi i cilave ka aftësi kryejë e plotësojë funksione veçanta lindje (gjatë rritjes, shumëzimit e zhvillimit) dhe deri sa vdes; qenët gjallë; kund. vdekje. Jeta e njeriut (e kafshëve, e bimëve). Lufta për jetën. Çështje jete (a vdekjeje) çështje me rëndësi vendimtare. Për jetë a për vdekje me ashpërsi madhe; me vendosmëri për ta çuar deri fund diçka (luftën, çështjen) pa bërë asnjë lëshim. Jap (fal) jetën bëhem theror, flijohem, vdes për dikë a për diçka. I dhuroi jetën e lindi. I dha fund jetës vrau veten. I dhimbset jeta. E do jetën. E ktheu jetë. I shpëtoi jetën dikujt. I mori jetën e vrau, e bëri vdesë. Mbahet jetë jeton. Vë jetën rrezik. E dua shumë se jetën. Jeta ime! i dashuri im!, i shtrenjti im!
3. Koha sa jeton një qenie e gjallë, koha nga lindja deri vdekjen e saj; koha gjatë cilës një njeri jeton e punon një vend (zakonisht një kohë e gjatë). Jetë e gjatë (e shkurtër). Gjithë jetën. Gjatë jetës. fillim ( fund) jetës tij. lule jetës. Gjysmën e jetës. Shoku i jetës bashkëshorti. Shoqja e jetës bashkëshortja. Një jetë tërë. Me jetë gjatë! ur. çastet bukura jetës. jetën time. Jeta konvikt ( shkollë). Jeta mërgim. Jeta luftë. Pati gjashtëdhjetë vjet jetë. E kaloi jetën me punë. I zgjati (i shkurtoi) jetën.
4. Mënyra se si rron një njeri, një grup njerëzish a një shoqëri, tërësia e kushteve cilat jeton dikush, jetesë. Jetë e mirë. Jetë e ndershme. Jetë e rëndë (e vështirë, e rehatshme, e zbrazët). Jetë endacake (baritore). Jetë beqari (studenti). Jeta e fshatit (e qytetit). Jeta vendet kapitaliste. Kushtet e jetës. E bëjmë jetën mirë. Ai bën jetë. bised. jeton me mira e gëzime. Ka parë jetë ka jetuar mirë.
5. Tërësia e ngjarjeve i kanë ndodhur dikujt; puna dhe veprimtaria ka kryer ai sa ka qenë gjallë; përshkrimi i këtyre ngjarjeve, i kësaj veprimtarie etj., jetëshkrim. Jetë e pasur. Jetë e gjallë (aktive). Jeta e poetit. Jeta dhe vepra e shkrimtarit. Foli për jetën e tij.
6. Mjedisi na rrethon, sendet, dukuritë, rrethanat etj., mes cilave jeton e punon dikush, realiteti, bota; përvoja e fituar, ajo ka mësuar, ka njohur a ka përjetuar dikush, praktika. Jeta socialiste. Mosnjohja e jetës. Shkalla (përvoja) e jetës. Lidhja me jetën. E njeh jetën. I përgatitur për jetën. Si sillemi jetë.
7. Veprimtaria e një njeriu, e një grupi njerëzish, e një organizate, e një shoqërie etj. një lëmë a një fushë caktuar; tërësia e dukurive, e normave, e parimeve etj. shfaqen ose zbatohen një fushë caktuar. Jeta ekonomike (politike). Jeta artistike (sportive, shkencore). Jeta shoqërore (familjare, vetjake). Fushat (sektorët) e jetës. Revolucionarizimi i gjithë jetës vendit.
8. Gjallëri, lëvizje; shfaqje forcë, energjie etj. Qytet (fshat, rrugë) plot jetë. Fytyrë plot jetë. Merr jetë gjallërohet, forcohet. I jep jetë e gjallëron, e bën jetojë e zhvillohet.
9. Koha sa zgjat diçka; periudha sa mund përdoret një gjë, koha derisa del jashtë përdorimit. S’pati jetë (një ngjarje, një dukuri, një lëvizje). Kanë jetë gjatë (veglat, aparatet). I zgjat jetën (një makine etj.).
* Bëj jetë shih te BËJ. E pruri (e solli, e qiti) jetë e shpëtoi nga një gjendje e mjeruar, e bëri jetojë mirë, e qiti dritë. Ia biroi jetën shih te BIROJ. E bukura e jetës arb. shih te BUKUR, ~A (e). Del jetë shih te DAL. Gjen jetë shih te GJEJ. Humbi jetën shih te HUMB. Hyj jetë
a) rritem e nis punoj;
b) mësohem jetë, marr pjesë gjallërisht . Jap gjakun (jetën) shih te JAP. Lidh jetën me dikë shih te LIDH 13. Ndërroi jetë lart., vjet. shih te NDËRROJ. U nda nga jeta (nga gjiri ynë) shih te NDAJ. Ia nxiu jetën shih te NXIJ. Pleqtë e jetës (plakat e jetës) pleq shumë moshuar, pleqtë moshuar (plakat moshuara), pleqtë kanë jetuar afro 100 vjet a shumë. Ia preu jetën (orën, ditën) dikujt shih te PRES. Rrahu jetë shih te RRAH. Iu sos jeta (fryma) vdiq. Vë jetë zbatoj, kryej, plotësoj. Iu bë jeta burg dikujt shih te BURG~U. Ia bëri jetën pus dikujt shih te PUS,~ I 5. I hoqi spik jetës shih te SPIK,~U. Iu lidh nyjë jeta shih te NYJ/Ë, ~A. Ia zuri jetën () gjak dikujt shih te GJAK,~U.

JETË- <i>fjalëform.Pjesa e parë e fjalëve përbëra u përgjigjet kuptimeve fjalës jetë (p.sh. jetëbardhë, jetëdhënës, jetëshkurtër etj.).

 

JETË: Nga folja JAM vetën e tretë njëjës kohës tashme lidhores .Duhet jetë shkruar para shumë kohësh.

Reklama