Home » Arbëreshët dhe dëshira e tyre për të mos harruar

Arbëreshët dhe dëshira e tyre për të mos harruar

Entela Resuli

Lucia Martino, gruaja lufton për mbajtur gjallë kulturën dhe traditat arbëreshe.  Çfarë po ndodh me arbëreshët e Italisë, a kanë ata tashmë vështirësi ruajtjen e traditave dhe gjuhës. Si janë trashëguar këto vlera ndër shekuj dhe një bisedë Dita me Lucian, e cila ndryshe është ambasadorja e arbëreshëve botë.

Ajo dëshiron dëgjojë shqip dhe marr pjesë aktivitetet ku shpalosen dhe tregohen traditat shqiptare. Lucia Martino thotë se është arbëreshe. Një muaj parë  ishte Tiranë një aktivitet u organizua mbi kulinarin dhe traditën e gatimit, “Rrno për me gatue”.

Mes 12 gjysheve transmetuan dhe treguan traditën e gatimit vendin tonë ishte edhe Lucia.

I shkëlqenin sytë teksa dëgjonte me vëmendje gjithçka kishte bënte me kuzhinën shqiptare.

Ajo vetë na tregon se gatuan shumë mirë.

15439891_1142402722542642_814467573756612106_n-168x300 Arbëreshët dhe dëshira e tyre për të mos harruar

fëmijë kam qenë e detyruar nga nëna gatuaja. Pastaj duke u rritur, duke kuptuar dhe duke shijuar atë çka gatuaja. vonë vendosa këtë traditë me vlerë t’ua transmetoj brezave dhe fillova punoj me nxënësit e mi këtë drejtim”- shprehet Lucia.

Zonja Lucia, kuzhinën e ka traditë familjare, por jo vetëm ajo, por pothuaj gjithë arbëreshët e Italisë.

Ajo për shumë vite ka punuar si mësuese e letërsisë dhe është munduar t’ua përcjellw edhe nxënësve saj pasionin me traditën dhe gjuhën.

Martino jeton nw Frashineto, provincë e Kozencës, atje ku edhe ka lindur. Ajo është presidente e shoqatës “Vorea” dhe gjatë punës si mësuese është munduar nxënësve saj t’ua përcjellw kulturën dhe traditën arbëreshe.

Ajo është nderuar nga presidenti i Republikës Shqipërisë, Bujar Nishani, me çmimin “Mjeshtër i Madh”.

Zonja Lucia, thotë se ishte e detyruar nga nëna, t’i mbante traditat arbëreshe. Sot ajo është shumë krenare për këtë fakt, por ngre shqetësimin se shumë tradita po humbasin e bashkë me to edhe gjuha e folur. Arbëreshët gjithmonë e pak po flasin arbërisht familjet e tyre.

Lucia Martino pranoi kënaqësi këtë intervistë Dita ku tregoi tepër rreth kulturës arbëreshe dhe çfarë po ndodh me sot.

 -Zonja Lucia, cila është lidhja juaj me Shqipërinë?

Unë kam lindur Frascineto dhe përveç periudhës universitare, kam jetuar gjithmonë vendin tim vogël, duke jetuar natyrshëm diversitetin tim etnik përmes gjuhës, këngëve, kostumeve dhe gatimit.

Unë jam një ish-mësuese e letërsisë dhe për vite kam dhënë mësim shkollën e mesme fshatit tim  vogël, përveç pamjes bukur ku ndodhet, Parkun Kombëtar Pollino, përmban një kulturë pasur dhe ruan gjuhën, zakonet, traditat e paraardhësve.

Me kalimin e kohës unë jam bërë e vetëdijshme për këtë trashëgimi paçmueshme njerëzore dhe kulturore përmes përvojës fituar mjedisin shkollor.

Bashkëjetesa me kulturën perëndimore nuk ka gërvishtur kurrë kujtimin e vendit amë me cilin, kaluarën, nuk kisha marrëdhënie për arsye ndryshme historike dhe politike.

Tani situata politike Shqipëri ka ndryshuar shumë fatmirësisht, për gjithë ne arbëreshët dhe shqiptarët, vëllezër me njëri-tjetrin. Ne mund komunikojmë duke organizuar ngjarje dhe takime ndryshme. Tani, sidomos pas daljes pension, kam një marrëdhënie shumë ngushtë me Shqipërinë.

Ju flisni shqip ?

Unë flas gjuhen arbëreshe kur isha fëmijë dhe ende flas familjen time, sidomos me burrin, miqtë dhe afërmit.

A është e vështirë t’i ruash zakonet dhe traditat?

Për shumë se 5 shekuj arbëreshët, krenarë për identitetin e tyre, kanë ruajtur trashëgiminë e tyre vlerave nëpërmjet festave fetare, ritet, përvjetorët, përfaqësimet, muzetë me rëndësi dhe interes lartë.

Kultura jonë gojore dhe popullore është ende e gjallë. Sigurisht ata ( parët tanë) vuajtën kur u detyruan largoheshin nga atdheu i tyre, por ata gjithashtu kishin një dëshirë madhe për mos harruar, për t’i mbajtur rrënjët e kulturës tyre shtrënguar zemrat e tyre.

Si ia kanë dalw arbëreshët ruajnë identitetin e tyre ndër vite?

Italinë me njëmijë kultura, pakica Arbereshe, përfshirë edhe ata jetojnë pranë Parkut Kombëtar Pollino, ende janë vëmendshëm për ruajtur origjinën dhe identitetin e tyre gjuhësor etnik.

Ishte një eksod i familjeve, i vlerave, i zemrave drejt një vendi, Italisë, ku dashuria, kujtimet, historia, nevojat njerëzore mund vazhdonin mbushin jetën, shpresat dhe aktivitetet e tyre.

Kjo punë u krye radhë parë nga papastarët, nga intelektualët dhe dijetarët ofruan angazhimin e tyre për ruajtur dhe transmetuar ritualin, gjuhën dhe zakonet shqiptare.

Ata kënduan epikën e popullit shqiptar mërgim, mblodhën dhe ri-propozuan përrallat dhe këngët popullore. Poezia popullore lindi dhe upjesë e folklorit tradicional.

Sot nuk është kështu. Italo-shqiptarët, me diversitetin e tyre, po dëshmojnë dalëngadalë humbjen e trashëgimisë sonë përbashkët kulturore dhe identitetin origjinal.

-Çfarë kërkoni dhe doni bëni këtë problem?

Gjatë shekujve populli ynë mbeti i ndarë, ne Italisë Jugore dhe ju Shqipëri përjetuat kaq shumë peripeci për fat keq ju kanë bërë humbni rrënjët e tuaja lashta dhe thella.

Fshatrat tanë vegjël kanë mundur ruajnë kulturën e lashtë nëpër faza ndryshme historisë Italisë dhe kanë dhënë një kontribut rëndësishëm realizimin e bashkimit tij gjatë Rilindjes. Ne kemi ruajtur kaluarën dhe tuajën  dhe duam ta transmetojmë atë si një mirë përbashkët për gjithë shqiptarët botë.

Pyetjet tuaja gëzojnë sepse kujtojnë kaluarën tonë lavdishme na bashkon, duke shpresuar për një ardhme jemi akoma edhe afër. Shtëpia jonë Frascineto është edhe e juaja

-Lucia, a jeni krenare jeni arbëreshe?

Absolutisht, jam shumë krenare jam arbëreshe.

Kurset e mia studimit dhe aktiviteti im mësimor kanë dhënë një bazë përmbajtjes, zgjedhja ime personale ishte siguroja një përfshirje festive dhe pjesëmarrëse kulturën time dhe ta paraqisja atë raste dhe ngjarje ndryshme, cilat unë i bëra pjesë jetës time.

Gjatë udhëtimeve mia, pjesëmarrjes panaire turizmit kombëtar dhe ndërkombëtar, gjithmonë jam ndjer si ambasadore e kulturës arbëreshe, duke u transferuar informatat dëgjuesve përmes konferencave, videove dhe shijimeve pjatave lashta.

-Cila është gjëja e rëndësishme keni mësuar nga parët tuaj?

kur isha fëmijë,merrja pjesë përgatitjen e ushqimit dhe drekës nëna dhe hallat përgatisnin për raste dhe festat e rëndësishme vitit.

Ishte një fat për mua isha aty. Kam mësuar artin e gatimit arbëreshëve, duke e mos e harruar asnjëherë atë me vetëdijen se, vetëm duke e trashëguar te rinjtë,tradita ruhet.

Fillova një seminar gatimi me nxënësit e mi duke i mësuar atyre artin e makaronave lashta. Ky aktivitet u ndoq shumë dhe shërbeu për afruar nxënësit me kulturën e lashtë, duke e njohur, dashur dhe çmuar atë.

– Herën e fundit keni vizituar Shqipërinë…

Udhëtimin tim parë Shqipëri e kam bërë   muajin maj vitit 2009 Shkodër me Motër Salesianen si mësuese e italishtes.

vonë bëra shumë udhëtime tjera, gjithnjë shumë ndryshme, turistike, kulturore, teatrale lejuan njihja gjithmonë njerëz ndryshëm dhe veçantë me cilët unë jam gjithmonë kontakte afërta.

Udhëtimi i fundit bëra ishte një muaj parë me kushërirën tim, Lidia Zappa, jeton Buenos Aires.

Ajo ka dëgjuar shumë për Shqipërinë nga unë dhe shprehur dëshirën për ta vizituar tokën e parëve.

këtë udhëtim pata mundësi marr pjesë edhe një ngjarje madhe dhe jashtëzakonshme, aktivitetin “Rrno për me gatue” ku 12 gjyshe takuan 12 shefa famshme shqiptarë dhe paraqitën recetat e lashta duke u kthyer edhe njëherë te recetat tradicionale.

-Çfarë  ishte ky aktivitet për ju?

“Rrno për me gatue” ishte një nga përvojat bukura dhe interesante jetës sime.

Pasioni im i madh për gatimin dha mundësinë përmes kësaj ngjarjeje madhe, gjeja veten mes 12 gjysheve dhe kuzhinierëve rëndësishëm shqiptarë me cilët mund ndaja gëzimin e përgatitjes pjatave antike kuzhinës shqiptare.

Për mua kjo ishte një mundësi e mrekullueshme, si për mësuar rreth recetave lashta ofruara nga zonjat e këndshme nga vende ndryshme Shqipërisë, po ashtu edhe për ndarë dhe për krijuar marrëdhënie me kuzhinierët famshëm shqiptarë mbarë botën.

Secila gjyshe përgatiti një gjellë përfaqësonte traditën e vendit nga i cili erdhi.

Unë propozova pasta lashta Arbëreshe, SHTRIDHLAT.

– Historia interesante mund na tregoni lidhje me Shqipërinë?

Po ka bëjë gjithmonë me udhëtimin tim parë Shqipëri dhe udhëtimet e mia këtë vend. kujtohet 9 Maj vitit 2009, pas një nate gjatë traget, me ish-mësuesen time, Prof. Emilia Blaiotta, zbritëm portin e Durrësit.

 Arrijmë Shkodër, ku qëndruam për 2 javë Institutin e Motrave Salesiane. Detyra jonë është marrim kurse intensive gjuhës italiane,  duke ndihmuar orët e studimit tyre dhe duke treguar historinë e Arbërisë.

Shpesh, shoqëruar nga motra Ausilia, vizituam disa fshatra. Rrethoheshim gjithmonë nga shumë fëmijë dhe rinj donin dinin shumë rreth nesh. Kam parë shumë familje jetonin kasolle dhe varfëri. Emila dhe unë u shqetësuam shumë nga ky realitet.

vonë bëra shumë udhëtime tjera kulturore. Kam organizuar disa udhëtime turistike grupore dhe gjithashtu e kam bërë guidën, pasi i njoh shumë mirë vendet dhe historinë e Shqipërisë.

Për shumë vite mbetëm izoluar, nuk kishim marrëdhënie me vendin amë. Pas rënies komunizmit, shqiptarët ikën dhe zbritën brigjet italiane. Ata po kërkonin liri dhe ushqim. Italia i mirëpriti me ndjenja miqësie, me kalimin e kohës ata u integruan mënyrë përkryer territorin kombëtar. Ka lindur një urë miqësie. Vëllezërit dy anët takohen për punë, kulturë, miqësi dhe turizëm.

Ne jemi një popull i lashtë, Arbëreshët dhe shqiptarët e rinj, shqiptarët.

Papritmas ka një zgjim. Udhëtimet e mia Shqipëri kanë sjellë kaluarën duart e mia, momente mendoja se i përkisnin kaluarës dhe vend kësaj janë projektuar ardhmen. Sa herë shkoj Shqipëri, gjithmonë e gjej atë ndryshuar dhe është zhvillim vazhdueshëm. Unë përfitoj nga ky rast për kujtuar se ne Arbëreshët jemi këtu pasi e kemi dashur shtëpinë tonë dhe se, edhe rrugën tonë vogël, ne mund japim pasurinë kulturore dhe ekonomike atdheut tonë lashtë.

Arbëreshët apo shqiptarët e Italisë, janë pakica etno – gjuhësore shqiptare e vendosur historikisht jug Italisë. Janë emërtuar si arbëreshë, pasi kohën kur u larguan nga Shqipëria, ajo quhej Arbëri. Arbëreshët, me shekuj kanë ruajtur kulturën dhe traditat, por ruajtja e gjuhës arbëreshe tani është e vështirë.

Reklama

Lexo më shumë