Home » Teatër me teatrin…

Teatër me teatrin…

Fatbardh Rustemi

BunkArti dhe Teatri, thuajse ngjitur me njëri-tjetrin, i bashkon një e shkuar, sa e nëndheshme dhe qiellore, ku: çka luhej skenë ishte krejt tjetër nga ajo zhvillohej prapaskenë dhe, si shpërblim një “breshëri duartrokitjesh” dhe për aktorin dhe për atë dënohej me vdekje. Siç dihet “Teatri partizan” lindi një kohë me “Gjyqin partizan”, sikurse dhe sot rrezikohen njëherësh dy palët për shembje, si Pallati i Drejtësisë i kthyer kazino dhe Teatri, një pjesë e cilit dikur u përdorur për bingo. Përfytyroni për një çast, Heroin e Popullit, Rahman Perllakun dalë nga BunkArti dhe Artistin e Popullit, Robert Ndrenikën nga teatri.

Dhe ti shtron pyetjen: si s`ndodhi njëherë artisti luante heroin real? I pari, i arrestuar dikur “emër popullit”, ndërsa i dyti i dekoruar emër tij. (Nga 146 figura artit, u persekutuan diktaturë si “figura krimit” me: varje, pushkatim, burgim, internim, i gjen radhën e poetëve, shkrimtarëve, këngëtarëve, piktorëve, muzikantëve, përkthyesve, arkitektëve, regjisorëve, dramaturgëve, dhe asnjë për atë zot nga radhët e aktorëve. Dhe pikërisht këta pretendojnë tempullin e kujtesës, asaj kohe, ku mëkatarët na hiqen si heretikë?!) Siç dihet, bunkeri atomik shërbente për ruajtur “kokat e mëdha”, ndërsa teatri për shplarë trutë e publikut, po ata palo heronj, cilët vlenin pak nga tabelat e qitjes. Nëse kishte një vend ku skematizmi qe ulur këmbëkryq, heroi pozitiv i realizmit socialist bënte ligjin, ishte pikërisht teatri, i cili gjeneronte një mediokritet ulëritës dhe tash, po kërkon nderim. Mendoni, afro 10 teatro gjithë Shqipërinë Socialiste dhe drama shqipe u asfiksua, kur ajo kishte dispozicion një hapësirë interpretimi jashtëzakonshme, sa gjithë artet e tjera marrë bashku, ku arti qe i përjashtuar.

Dhe ç`doli nga e gjithë kjo: konsolidimi i skematizmit bajat dhe njëherësh brutal i mendjeve zbathura, , për çudi i mbajnë me gajret. Kemi 40 vite Teatrit Popullor monist dhe 30 vite Teatrit Kombëtar pluralist, por, fati i dramës shqipe shkoi keq dhe keq. Ja mitingashët, sikurse dhe organet eprore, s`duan t`ia dijnë për këtë dëm. Kur flasin për kujtesë teatrit, për tempull memories: i referohen vetëm Teatrit Popullor kohës Mihal Popit dhe Kadri Roshit, ndërsa Teatrin Kombëtar nuk e zënë me gojë, 30 vite nuk janë pak për t`i fshirë nga kujtesa, sepse u vjen zor thonë se Teatrin Kombëtar, repertori ka qenë dhe vazhdon jetë krejt i huaj. Tallje e hapur me qënit kombëtar. E cila qenka kujtesa e teatrit? Veçse aktorët, fundi: po luajnë teatër me teatrin. Është pak t`i thuash marrëzi. Mos i përdorni mëdhenjtë, për interesa klienteliste!

(Nuk kishte poshtërim telendisës, flas për ata luanin plot krenari “heroin pozitiv” drama dhe filma, po marr si shembull vetëm Heronjtë e Vigut degdisur tek plehërat dhe, cili prej aktorëve predikonin heroizmin ndër shekuj, e ngritën zërin mbrojtje personazheve tyre, njëherë e një kohë u ktheheshin benefice? Punë e madhe: heronjtë plehëra, ndërsa aktorët stratosfera! S`mund priten akte kalorsiake, aty ku skematizmi ka bastionin e vet, duke e kthyer sfidantin një mjeran. Rrënohet shtëpia muze e Migjenit, Pashko Vasës, Mjedës e me radhë, Ali Asllani, e recitojnë plot patetizma aktorët e Tetarit Kombëtar, as duan t`ia dinë se ç`bëhet për , veçse recitojnë vargjet e tij, sikur t`i kenë vetat. Sulmohet Heroi Kombëtar, poeti kombëtar, pasuria kombëtare, punë e madhe, mjafton Teatri Kombëtar mos preket?! Për një karikatinë janë gati flijohen, sikur me qenë kalaja e Rozafës, sepse fle brenda tyre “shtëpi prej balte e Partisë”!

Pozë, sikundër rolet luajtën kohën e heroit pozitiv, i cili, sipas ish-kryeministrit Shehu, nuk duhej kishte meta! Kështu që  trashëgimia e heronjve panjollosur na rishfaqet, mënyrë krejt groteske, kërkim tempullit! Përherë, dogmat tentojnë kenë një tempull, thotë Hygoi. “ shtunën e fundit prillit, Teatri Kombëtar (Popullor) shfaqi një premierë një dramaturgu shqiptar, i cili kishte fituar mjaft çmime gjatë jetës tij… Regjisor i shfaqjes ishte një burrë i vjetër, i cili gjatë dy orëve u mbyt djersë nga emocioni. Ai kishte fituar plot tituj e dekorata, nga “Artist i Popullit” e deri tek “Heroi i Punës Socialiste”.

Sipas subjektit, ngjarja zhvillohej një mjedis montatorësh dhe aty gruas një punëtori, infermiere një qendër shëndetësore, i kishte hipur kokë bëhej shofere. Por i shoqi e pengonte. Siç ndodhte dramat e Realizmit Socialist, fund çifti bindet dhe betohet për besnikëri ndaj njeri-tjetrit, por parë ata betohen për besnikëri ndaj partisë. Madje, gjatë dramës autori kishte vënë gojën e personazhit femër edhe një frazë huazuar nga një poet-partizan, i cili atëherë i shkruante fejuarës tij nga burgu: “Unë e dua partinë time. dua ty, po duash partinë.” Reminishencat e kësaj parti dashjeje po i shohin këtë lojë teatrale. Sikur po inskenohet drama “ shënoni dhe mua”, sa herë bëhet thirrje për mbështetje protestës. (Citimi i mësipërm është marrë nga libri i Nuri Dragoit “Trebeshina një jetë para gjyqit”. Shkrimtari një jetë para “gjyqit partizan”, edhe pse autor i 77-të dramave dënuara prej ofiqarëve Teatrit Kombëtar, duke mos u vënë skenë ato. Kjo është drama e teatrit dhe jo katramaja e tij! po kujt ia thua?)

Kur shihni tubimin para teatrit, i bashkëngjisni dhe këtë skenë, o zot sa shpejt harrohen vuajtjet dhe viktimat këtë vend: “ 18 dhjetor vitit 1953, kur akrepat e kohës shënonin orën 9.30 minuta dy Kapitenë Parë dhe një Toger, trokitën me tërsëllimë portën prej hekuri Teatrit Popullor, për shndërruar arrestimin e tij (Kasem Trebeshinës) një shfaqje publike… Shumica e artistëve apo njerëzve merreshin me kulturën atë kohë, firmosnin dhe borderonë e Ministrisë Brendëshme, ku paguheshin si spiunë shokëve tyre.”-Po nga libri i Nuri Dragojt “Trebeshina, një jetë para gjyqit”, ku do gjeni dhe këtë pasazh: “ vitin 1993, ndodhi diçka tepër e çuditshme, e cila mund ndodh vetëm Shqipëri.

Ministria e Kulturës Franceze bashkëpunim me Ministrinë e Jashtme atij vendi akorduan një fond prej një milion e gjysëm franga, ose rreth 250 mijë dollarë për vënë skenë kryeveprat e katër autorëve, midis cilëve tre shqiptarë dhe i katërti i huaj. Autorët ishin: Sartri, Trebeshina, Çajupi dhe De Rada. Por, Ministria e Kulturës Shqiptare, bëri çdo gjë për ta penguar këtë projekt. Dhe fund projekti dështoi… Ndaj dhe Kasëmi e sheh veten larg teatrit shqiptar. “Teatri nuk është shtëpia ime”,-thotë ai dramaturgu i indinjuar. gjitha ligjerimet përdoren emra aktorësh, autorët kanë zor t`i përmendin, tek-tuk ndonjë, sepse u ngecen dorë. Ndaj Teatri, padrejtësisht, është shpallur, si shtëpia e aktorëve. E gjithë kjo nostalgji për godinën e rrënuar nuk është gjë tjetër, veçse po ajo histori pengimi projektesh, sikundër ai i Ministrisë Kulturës Franceze. (Populiti po merr përmasat e një populizmi, pavarësisht se ngrehina kujton trenin qesharak endet nëpër Shqipëri dy vagona gërdallë.)

Ajo po ndodh me teatrin, fakt duhej kishte ndodhur me kinostudion. Fama e aktorëve i dedikohet pari kinostudios “Shqipëria e Re”, cilës i ruajtën karabinanë, duke e lënë plaçkitej barbarisht, si mall pa zot. Sikurse dihet, ca shoqërisë civile, nuk di a bëjnë pjesë edhe këtu, e ndezën keq debatin duke kërkuar heqjen nga qarkullimi filmave kohës diktaturës, ku luante Robert Ndrenika me shokë. Pra, filmat kosh dhe aktorët llozhë?! Kinostudioja, krahasuar me teatrin, ishte e tëra kombëtare dhe filmaxhinjtë po bëjnë namin për teatrin, si kujtesë e vlerave tona. Nuk shkon. Monumenti i kujtesës na qënkish godina e degraduar e teatrit dhe jo kinostudios gjithë hijeshi, tashmë e tjetërsuar?! Do thonë: kije parasysh, teatrin e bënë italianët, ndërsa kinostudion sovjetikët. Me sa duket mëkatarët kanë nevojë për alibira. Një bunker i stilizuar nga një arkitekt i huaj, italian duket, u bë shkak, sulmohej BunkArti dhe, t`i vihej flaka nga demonstruesit e irrituar, kur kohë parë një bunker me tamam i kohës babaqemos, u vu anë bulevardit madh dhe, u quajt një risi e artfaktit?!

Pra, i vërteti nderohet, ai me gjasme blasfemohet?! Kësaj i thonë luash teatër! Filmi mallkohet dhe teatri bekohet, kur aktorët e mëdhenj duhet t`i jenë mirënjohës pari filmit?! Nën trysninë e këtij paradoksi m`u kujtua ky pasazh nga libri i Ilir Ikonomit “Esat Pashë Toptani, njeriu, lufta, pushteti”: “Një natë, teatrin e Virpazarit, kur po shfaqej premiera e dramës “Rrethimi i Shkodrës”, e shkruar nga vetë mbreti Nikollë, ndodhi diçka e çuditshme. Gjatë aktit dytë, skenë hyri aktori luante Esatin dhe sallën e pushtoi zemërimi. Një djalë i ri u ngrit, nxori revolverin dhe ia drejtoi aktorit, i cili thirri: “Mos qëllo se nuk jam Esati i vërtetë!” (Atë vërtetin e vrau, shqiptari, Avni Rustemi. Nëse do kishte bërë vaki, ndodhte e kundërta, ishe vrarë aktori, kështu siç po torolisen gjërat, ekzekutimi i pashait do quhej i mirëqenë. Sepse për skematizmin ishte ligj: po u vrave skenë i merr gjitha nderet. Nëse ndodh si Rahman Perllaku është muhabet tjetër.)

Gjithsesi BunkArti vazhdon xhirojë para dhe, dufet opozitare janë çvendosur pak hapa tej: tek Teatri Popullor, Kombëtar i thonë sot, ku luheshin dramat dhe skenarët sipas midesë diktatorit Hoxha, , pavarësisht se nuk i shkruante si knjazi Nikollë, dora e tij ishte kudo. (Një dramë, si “Njollat e murme”, e nënvizoj i Teatrit Korçës u bë kurban Tiranë, sepse doli nga rruga e Babazotit dhe, çoi skëterrë autorin e saj, Minush Jero dhe regjisorin, Mihal Luarasi. Për fat mirë, vala goditëse nuk i përfshiu aktorët. mos harrojmë se dhe vetë Diktatori ishte një aktor i madh. “Enver Hoxha nuk tha asgjë për nënën tonë, ( vdekur), por e filloi dhe e mbaroi fjalën e tij me Titon dhe Jugosllavinë… Unë tërë jetën kam qënë i përmbajtur biseda me këdo, atë rast se ç` hipi kokë dhe i them avash Nexhmijes e kisha krah: “ duket se komandanti duhet ketë qenë aktor teatri”. Enver Hoxha i kishte veshët pipëz e dëgjoi, zgjati dorën e gjatë dhe pyeti Nexhmijen: Çfarë thotë Durua? Nexhmija ia tha Enverit dhe ai me zë bariton duke m`u drejtuar mua me dorë, tha:

-Po, Duro, ke drejtë. Unë kam luajtur teatër kur kam qenë Liceun e Korçës.”-nga libri me kujtime i Duro Shehut “Mehmet Shehu, im vëlla.”)

Kur duhej një emër për teatrin e ri, siç është rasti i teatrit eksperimental, mori emrin e regjisorit “Kujtim Spahivogli” nisur nga tradita botërore: “Teatri i Stanislavskit”, “Teatri i Bertolt Brecht”, qoftë dhe brenda vendit: teatri “Andon Zako Çajupi” apo “Migjeni”. (Njeriu nxori nga bodrumi gijotinën e ndryshkur dhe preu Lion Francës me mijëra koka, ishte një aktor, i cili ishte fërshëllyer nga publiku i Lionit.) Çfarë s`u tha mortin e Vaçe Zelës papërsëritshme dhe Driteroit emërmirë, prej dalëzotësve, vetëm e vetëm pse i nderoi kryeministri i Shqipërisë?! Ndërsa orvateshin t`ia nxinin zinë, Dreteroit dramave satirë, president Nishani dekoroi masë: shkrimtarë, aktorë, skenaristë, cilët e morën famën: veç prej asaj kohe telendisen kolegë tyre? Si është e mundur: e njëjta shëmti njërit i njihet për nder dhe tjetrit për turp?!

Nuk di, e kanë lexuar librin e kolegut tyre,  regjisorit Viktor Gjika, “Vit pas viti”, cilin, Rikard Larja e cilëson korçarin shpirtnjeriu si: “Njeriun tmerrsisht bardhë”? vitin 1991, Gjika shkruante: “Pozicioni i dritares sime lejonte shihja qartë dhe me hollësi gjithë shtjellimin e ngjarjes madhe asaj dite. Mua personalisht nuk pëlqeu rrëzimi dhe copëtimi i monumentit. Shkatërrimi i çdo vepre arti, krijon një ndjenjë barbarizmi. Do kishte qenë njerëzore heqja natën e monumentit nga piedestali, ashtu si vepruan rusët me monumentet e liderëve tyre i hoqën natën dhe i grumbulluan përmbysura një park qytetit. Aty kush do i tall e i denigron, kush do i puth dhe i fotografon.” Pra, është arti shpallet i shenjtë, kur fetishi i udhëheqësit megalloman kishte marrë rrokopjekthin e tij. Duke iu dhëmbur shkatërrimi i artit, jo se po i dhimbset diktatori, por, i gjithë meraku i tij mos po lëmë shteg paragjykohemi, si popull i prapambetur. Pra, i vetmi shpëtim mbetet arti.

Se ç`art u Teatrin Popullor e thamë. Po i referohem përsëri regjisorit Gjika: “Si do t`i vinte filli jetës sonë, krijimtarisë sime, këtë situatë re dukej tunduese, por ishte njëkohësisht aq kaotike? (I njëjti shqetësim: a kishte bërë art karierën e tij? F.R) kinostudio vazhdonte “plaçkitja”…Kur kanë pyetur se çfarë pengu ka mbetur jetë, përsëri atë e gjeta tek puna: “Një film për Sandër Prosin”, thashë. E çmoj mbi gjithë këtë aktor dhe njeri madh.” E pra, një film për Sandër Prosin, do u thosha filmaxhinjve. Lëreni mo gërmadhat dhe merruni me statujat! “Kot e ke, tha ndërgjegjia,/Njerëzit s`janë përherë miq,/Ti pandeh se ata duan,/Por, fakt, i ke “armiq”!/I them vetes, pse, s`kanë shkak,/S`kam pushtet, as ofiq…/S`ka bëjë, ata s` duan,/ Afërmendsh i ke “miq”.-shkruan aktori Timo Flloko, ndoshta i një linje me parashtrimet e mija. se ka një godinë nëmur, mund t`i viheshin minat, fillimisht prej komunistëve, meqë ishin zogistët, kolaboracionistët, dhe demokraci: meqë ishte e instaluar egërsia e diktaturës, kjo është godina e ministrisë brendshme, dy hapa larg teatrit. Askujt nuk i shkon mend, ta hedhë tokë atë, sepse godina i ka qendruar kohërave, gjë s`ndodhi me ata ushtruan pushtet to. Krejt e kundërta ndodh me teatrin, meqë dyja janë projektuar nga italianët…

Reklama

Lexo më shumë