Home » Glossary » Folja

Folja

Folja është pjesë e ndryshueshme e ligjëratës shënon një veprim apo gjendje. gjuhën shqipe ajo ka kategori gramatikore mënyrës, kohës, vetës, numrit dhe diatezës.

Folje janë fjalë tregojnë subjektin se si vepron ose pëson diçka ose ndodhet një gjendje caktuar.

Kur themi motra, macja, e kuptojmë se është fjala për njerëz, kafshë dhe sende, po nuk dimë se çfarë bëjnë ose çfarë ndodh me ta. Por kur themi motra punon, mollët u poqën, macja fle atëherë prej fjalës punon mësojmë se motra po kryen një veprim (punon), prej fjalës u poqën mësojmë se mollët pësuan diçka (u poqën), prej fjalës fle mësojmë se macja ndodhet një gjendje caktuar (fle). Fjalët punon, u poqën, fle janë folje.

<i>Foljet kalimtare dhe jokalimtare Foljet kalimtare quhen veprimi i cilave i kalon një personi ose sendi tjetër, d.m.th. pranojnë një kundrinor:

Foljet pranojnë një kundrinor drejtë janë folje kalimtare drejta:

  • lara çdo ditë ujit lulet.

Foljet mund marrin kundrinor zhdrejtë pa parafjalë janë kalimtare zhdrejta:

  • Iliri i hipi kalit.

Ndodh një folje marrë njëkohësisht një kundrinor drejtë dhe një kundrinor zhdrejtë pa parafjalë, pra jëtë njëkohësisht folje kalimtare e drejtë dhe e zhdrejtë

  • Ia dhashë librin Lenes.
  • Ia afrova Jones tufën e luleve.

Folje jokalimtare janë ato nuk pranojnë kundrinor: fle, eci, rri, qëndroj, dal etj.:

Foljet gjysmendihmese Foljet gjysmendihmese jane foljet qe perdoren me kuptimin leksikor te zbehte.Ato nuk mund te kryejne te vetme fuksionin e kallezuesit te perbere. Folje kalimtare:

Disa folje përdoren herë si kalimtare, herë si jokalimtare. për gjetur se cilit grup i përkasin duhet parë se ç’kuptim janë përdorur.

Format veprore dhe joveprore Foljet kalimtare drejta kanë dy forma, formën veprore dhe formën joveprore:

Forma veprore: laj, fshij, thaj Forma joveprore: lahem, fshihem, thahem

  • Veprore (laj, fshij, thaj) janë foljet tregojnë se subjekti vepron (laj fytyrën, fshij dhomën, thaj rrobat)

kurse

Një pjesë tjetër foljesh emëtojnë gjendjen cilën ndodhet kryefjala, si : jam gjendem,fle etj, ose ndryshime gjendjen e kryefjalës , si : përtërihem, plakem,rritem,zemërohem etj. Përvec ketyre ka edhe disa folje , si : ul (dikë) ,ngre (dikë) , rrit (dikë) etj., tregojnë se kryefjala e fjalisë bën qē një tjetër kryejë veprimin a pasojë ndryshimin e gjendjes emërtuar nga folja. Këto quhen folje faktitive . P.sh E ula me pahir . Shumica e foljeve përdoren fjali me kuptim leksikor te plotë . Por ka edhe disa folje , duke u përdorur si mjete gramatikore , e humbasin kuptimin leksikor (foljet ndihmëse ). Folja dallohet nga pjesët e tjera ligjëratës sidomos nëpërmjet kategorive gramatikore . Ajo ka disa kategori gramatikore , nuk i ka asnjë pjesë tjetër e ligjëratës ( kategoritë e diatezës, mënyrës dhe kohës ). Klasifikimi i Foljeve sipas funksionit dhe kuptimit. • Foljet ndihmëse • Foljet gjysmëndihmëse : (folja këpujore, folja me vlerë modale ) • Foljet shprehin mënyrën e veprimitFoljet kalimtare dhe jokalimtare • Foljet pavetor

Kategoritë gramatikore foljes : Kategoria gramatikore e vetës . Kategoria gramatikore e numrit. Kategoria gramatikore e diatezës. Kategoria gramatikore e mënyrës. Kategoria gramatikore e kohës .

Kohët e foljeve<i>

Kohët themelore foljes janë e <i>tashmja, e shkuara, e ardhmja.

  • E tashmja tregon diçka bëhet tani.

Fryn erë dhe bie shi.

E shkuara ka pesë nëndarje: e pakryera, e kryera e thjeshtë dhe e kryera shprehin veprime kryera para çastit kur flasim dhe se e kryera dhe e kryera e tejshkuar shprehin veprime para një çasti caktuar shkuarës: Frynte erë dhe binte shi. Kishte fryrë erë dhe kishte rënë shi.

Përveç përdorimeve themelore kohët kanë edhe përdorime tjera veçanta.

Kohët e foljeve janë: thjeshta dhe përbëra.

thjeshta janë e tashmja, e pakryera, e kryera e thjeshtë dhe e ardhmja. Ato formohen kryesisht me mbaresa i shtohen foljes: mëso-j, mëso-n, mëso-j-a, mëso-je, mëso-v-a, mëso-v-e

Kohët e përbëra janë: e kryera ( kam mësuar ), se e kryera ( kisha mësuar ), e kryera e tejshkuar ( pata mësuar ), e ardhmja e përparme ( do kem mësuar ). Këto formohen me ndihmën e foljeve ndihmëse.

Mënyrat e Foljeve

Kuptimi i asaj shprehet nga folja mund paraqitet prej folësit mënyra ndryshme:

  • si diçka e realizuar : Ne punuam.
  • si diçka e dëshirueshme: E punofsh gezuar kompjuterin e ri!
  • si urdhër: Punoni!
  • si habi: Punuakan!

Trajtat e ndryshme merr folja për shprehur pikërisht këta kuptime quhen mënyra. gjuhën shqipe folja ka gjashtë mënyra: dëftore, lidhore, kushtore, habitore, dëshirore, urdhërore.

Mënyra dëftore e paraqet kuptimin e shprehur prej foljes si diçka vërtetë ose reale, qoftë ky pohim, mohim ose pyetje:

  • iliri spo ha buken
  • Iliri nuk po mëson.
  • A po mëson Iliri?

Mënyra lidhore paraqet kuptimin e shprehur prej foljes si diçkaqë dëshirojmë ose presim ndodhë

Po punosh do fitosh. Mënyra kushtore e paraqet kuptimin e shprehur foljes si diçka mundshme varet (kushtëzohet) nga një veprim tjetër:

Po punoje shumë, do ta mësoje mirë kompjuterin. Mënyra habitore paraqet kuptimin e shprehur prej foljes si diçka papritur shkakton habi. Ajo ka 4 kohe E pakryer , e tashme , me se e kryer , e kryer :

Mënyra dëshirore paraqet kuptimin e shprehur prej foljes formë urimi ose mallkimi:

  • Shkofsh e ardhsh shëndosh!
  • U bëfsh njëqind vjeç!
  • raftë pika!

Mënyra urdhërore paraqet kuptimin e shprehur prej foljes formë urdhëri, kërkesë, këshillë:

Dëftorja, lidhorja, kushtorja, habitorja, dëshirorja dhe urdhërorja kanë forma veçanta për kohë dhe për veta ndryshme çdo numri.

Veç këtyre mënyrave ka edhe forma foljore pashtjelluara cilat nuk kanë as kohë as vetë as numër.

Format e pashtjelluara foljeve janë: pjesorja, paskajorja, përcjellorja dhe mohorja: – pjesorja: punuar, mësuar, blerë, gjetur, tharë etj.;

Foljet kanë edhe një pjesore shkurtuar e cila gjendet duke i hequr pjesores prapashtesën -r, -rë, -ur, -ë,: punua(r) – punua, bler(ë)- ble(rë), gjet(ur) – gjet thën(ë) – thën.

këto trajta, ajo shprehet nga folja nuk mund paraqitet prej folësit mënyra ndryshme, prandaj ato nuk merren si mënyra.

Vetat dhe numrat e foljeve

Vetat e foljes quhet forma foljore tregon se kush e kryen veprimin e caktuar.

Numër i foljes quhet forma foljore tregon se veprimi kryhet nga një ose shumë qënie apo sende. Folja ka dy numra, njëjësin dhe shumësin:

  • Veta I njëjës: unë punoj
  • Veta II njëjës ti punon
  • Veta III njëjës ai punon
  • Veta I shumës: ne punojmë .
  • Veta II shumës: ju punoni.
  • Veta III shumës: ato punojnë.
Reklama