Dhe

DHE <i>m. sh1. Korja e rruzullit tokësor tërësinë e saj a një pjesë caktuar; shtresa e sipërme e kësaj koreje; lëndë e fortë a e shkrifët përben koren e rruzullit tonë; tokë. Dhe i bardhë (i kuq, i zi, i verdhë, i hirtë). Dhe i ngjeshur (i shkrifët, i fortë, i rrahur, i hedhur). Shkarjet (shembjet) e dheut. Grumbull (pirg) dheu. Enë dheu. Digë dheu. Ngjyrë (bojë) dheu ngjyrë e murrme, me përhimë. Punime dheu. Mbi (nën) dhe. Heq (mblodhi) dheun. Mih dheun. Qëroj dheun me lopatë. Fut (vë, kall) dhe diçka. Futi (vuri, kalli) dhe dike varrosi dikë. Nxjerr nga dheu. Mbuloj me dhe.
2. vet. nj. Trualli ku qëndrojnë a lëvizin njerëzit, kafshët etj., vendi ku rrimë a ku lëvizim, sipërfaqja e tokës, tokë. Ra dhe. Ulem (shtrihem) dhe. U bë njësh me dheun. Del mbi dhe. Fshij (zhduk…) nga faqja e dheut dikë a diçka.
Mbështet (vë) këmbën (gjurin, dorën) mbi dhe.
3. bised. Copë toke e punojmë dhe e mbjellim me bimë bujqësore, tokë, arë.
Dhe i lëruar. Një pendë dhe. Ai dhe e mbante gjallë. Beu i punonte dherat me argatë.
4. Pjesa e fortë e rruzullit tokësor kundërvënie me ujin ose me atmosferën, pjesa e ngurtë e tokës e kufizuar nga uji ose e rrethuar nga atmosfera, tokë; stere. Preku (zuri) dhe anija (aeroplani). Shkel dhe. I zunë këmbët dhe. Pas shumë ditësh lundrimi panë dhe me sy.
5. gjeol. Shtresë tokësore me ndërtim e përbërje caktuar, e formuar nën ndikimin e faktorëve kimikë, biologjikë etj.; tokë. Dhe ranor (kënetor, gëlqeror, i kripur, gurishtor). Prejardhja e dheut. Përbërësit e dheut. Analiza e dheut. Studimi i dheut.
6. vet. nj. bised. Planeti ynë, si një nga planetët e sistemit diellor; rruzulli tokësor si vend i jetës dhe i veprimtarisë njerëzimit; Toka, bota. Lëmshi i dheut. Kërthiza (qendra) e dheut.
gjitha anët (nga gjitha anët) e dheut. Se gjen gjithë dheun dikë a diçka s’i gjendet shoku a shoqja. S’ka dhe si ai (si ajo). E mori vesh i gjithë dheu. U përhap katër anët e dheut.
7. bised. Hapësirë tokësore ku banon një popull a komb ose shtrihet brenda kufijve shtetërorë, vend, tokë; atdhe. Dheu arbëror. Dheu ynë. Dhe i largët. dhera huaj.
8. vet. nj. përmb. bised. Tërësia e njerëzve jetojnë një vend, një krahinë, një qytet a një fshat; populli, popullsia. U mblodh gjithë dheu. U ngrit këmbë tërë dheu.
9. euf. Gjarpri, tokësi, dhetokësi. I zuri dheu lopën.
* Nën dhe fshehurazi, tinëz, jo hapur. Burrë i dheut burrë i zoti, me karakter fortë, burrë mbi burra (përdoret edhe si thirror, kur i drejtohemi dikujt). U bë beja e dheut shih BE,~JA. I dha dhenë dikujt e detyroi ikë me shpejtë, e detyroi t’ua mbathë këmbëve, e vuri përpara; i dha dermën. Me faqe dhe (përdhe) shih te FAQ/E,~JA. Hëngri (kafshoi) dhe (botë) përçm. vdiq. Hyri dhe
a) vdiq, mbaroi;
b) nuk e duronte dot turpin e zuri, s’dinte ku futej e zhdukej nga turpi. Mos u kalbtë dhe! shih te KALB. S’ mban dheu e ndiej veten ngushtë, jam hall madh, jam shumë i shqetësuar; s’rri dot i qetë; s’ mban vendi. Mori fjala dheun (dynjanë) shih te MARR. Mori dhen (botën) ndër sy shih te MARR. E nxjerr (e qit) nga dheu bëj çdo përpjekje, bëj ç’është e mundur dhe e gjej diçka. I vdekur i pa futur (i pakallur) dhe shih te VDEKUR (i, e). E piu (e thithi, e përpiu, e rrufiti) dheu dikë u zhduk pa lënë gjurmë, s’mbeti fare mbi tokë, u shfaros krejt. I rëndon (i rëndet) dheut shih te RËNDOJ. Rrahu (çau, kërkoi) dheun (vendin, dynjanë) shih te RRAH. S’e tret dheu dikë shih tek TRET. Besën (amanetin) s’e tret dheu shih tek TRET. E bëri dheun (sheshin, fushën) breg mospërf. shih te BREG,~U. Iu bë fytyra dhe (udhe fytyrë) u zbeh shumë, u nxi, u irnua (nga frika, nga tronditja etj.). Bën hije mbi dhe keq. shih te HIJ/E,~A. Është i miri (i zgjuari, i bukuri, trimi) i dheut
a) është me i miri (me i zgjuari, me i bukuri, me trimi) ndër gjithë, është i mirë (i zgjuar, i bukur, trim) sa s’ka ku vejë ;
b) iron, lëre sa i mirë (sa i zgjuar, sa i bukur, sa trim) është! E futi (e vuri, e shtiu) dhe ( varr) për gjalli ( gjallë) shih te VARR,~I. E hap dheun me thonj shih te THUA, THOI. Me hedh (me ngre) dheu përpjetë kam një hall madh me mundon, jam i shqetësuar, me ngre vendi. S’është as qiell as dhe (as tokë) shih te QIELL,~I. E merr me gur e me dhe diçka shih te GUR,~I. S’e mban (s’e duron) as qielli, as dheu (toka) shih te QIELL,~I. I ka rënë hunda dhe (përdhe) iron, shih te HUND/Ë, ~A. E ruan si breshka dheun shih te BRESHK/Ë,~A. Shtatë pashë nën dhe shih te SHTATË. E vuri barkun dhe shih te BARK,~U. I ardhtë era dhe! mallk. vdektë! S’i zënë këmbët dhe (tokë, vend) shih te KËMB/Ë,~A. E kërkoja qiell, e gjeta mbi dhe ( tokë) shih te QIELL,~I.
Iu haptë dheu (varri) nën këmbë! mallk. shih te HAPEM. E hëngërt (e ngrëntë, e përpiftë) dheu! mallk. shih te HA. Mos u kallsh dhe! mallk. shih te KALL. Arrë dheu shih tek ARR/Ë,~A. E Bukura e Dheut mit. shih BUKUR, ~A (e). I Bukuri i Dheut mit. shih te BUKUR,~I (i). Dhe larës shih BOT/Ë,~A II. Këlysh dheu zool. shih te KËLYSH,~I. Kërp dheu zool. shih te KËRP,~I. Mizë dheu zool. milingonë.
Mollë dheu bot. shih te MOLL/Ë,~A. rëndët e dheut shih te RËNDË,~T ().
DHE <i>I lidh.1. Përdoret për lidhur dy gjymtyrë fjalie një fare ose dy fjali bashkërenditura këpujore a shtuese; e. Punëtorë dhe fshatarë. Burra dhe gra. rinj dhe reja. Pleq dhe fëmijë.
Shokë dhe shoqe! Është i ndershëm dhe punëtor. Punojnë dhe mësojnë.
2. Përdoret e përsëritur përpara dy a me shumë gjymtyrëve a fjalive një fare, kur ato numërohen me radhë njëra pas tjetrës ose kur shënojnë a tregojnë sende, dukuri, veprime kanë njëjtën rëndësi, vlerë etj., janë njëkohshme etj.; edhe. Dhe i aftë, dhe i palodhur. Dhe për sotmen, dhe për nesërmen. Dhe teori, dhe praktikë. Dhe për shkollën, dhe për jetën. Dhe për dimër, dhe për verë.
Dhe punon, dhe mëson. I mori gjithë me vete — dhe fëmijët, dhe prindërit, dhe shokët.
3. Gjithashtu, po ashtu, ashtu edhe, edhe. Si ai dhe ti. Si i ati dhe i biri. Sipas vendit dhe kuvendi. fj.u.
4. Përdoret për kundërvënë dy gjymtyrë një fjalie a dy fjali një fare; e, edhe. Duhet punë dhe jo fjalë. Dhe qeros, dhe fodull. Duhej shkonte me shokët dhe jo rrinte.
5. Përdoret për lidhur dy fjalë a dy trajta njëjtës fjalë togje me bashkërenditje, tregojnë përsëritje a vazhdimësi veprimi ose gjendjeje, shprehin përforcim etj. Mirë dhe me mirë. Vetëm dhe vetëm. Keq dhe mos me keq. Foli dhe foli sa u lodh. Kurdhe ha, s’ka ngopur. Kurdhe mburret, s’durohet.
6. Përdoret për lidhur trajtat e njëjta një foljeje (një herë me pjesëzën mohuese «s» ose «nuk» dhe një herë pa ) për ta paraqitur veprimin a gjendjen e shprehur prej saj si jo sigurt, jo prerë etj. Dhe e bën, dhe s’e bën. Dhe e thotë, dhe s’e thotë. Dhe është, dhe s’është. Dhe vjen, dhe s’vjen.
7. Përdoret fillim një fjalie plotëson, zhvillon a sqaron një mendim shprehur nga një fjali tjetër para saj. E lan, e ushqen, ia bën gjitha gati. Dhe pastaj ka gojë e flet. Shkuan gjithë. Dhe fëmijët. Japim gjithçka për mbrojtjen e vendit tonë socialist. Dhe jetën.
8. përd. pj. Përdoret fillim një togfjalëshi a një fjalie për përforcuar ose për theksuar kuptimin shprehet prej tyre ose për t’i dhënë gjallëri e bukuri ligjërimit a për rritur fuqinë shprehëse tij. Dhe pranvera erdhi. Dhe sot fshati lulëzon. Dhe lindi te ne jeta e re.
9. përd. ndajf. Përdoret përpara mbiemrave dhe ndajfoljeve shkallën krahasore me kuptimin « një shkallë me lartë, me shumë, me tepër, ca».
Dhe me mëdha. Dhe me i fortë (me i mirë…). Dhe me bukur (me shumë, me keq…).
DHE <i>II pj.Përdoret për theksuar a për përforcuar kuptimin e një fjale, një togfjalëshi a një fjalie. Dhe atje nuk u mësua. Dhe lodhur katër sy shohin prapë me mirë se dy. fj.u.
* Dhe ja shih te JA. Si dhe përdoret si lidhëz bashkërenditëse këpujore a shtuese, si edhe, dhe. Si …, (ashtu) dhe përdoret si lidhëz bashkërenditëse këpujore a shtuese për lidhur dy fjalë një fjalie a dy fjali një fare krahasohen midis tyre; ashtu edhe,

Reklama