Home » Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika

Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika

dhjetor vitit 1963 u pushkatua poeti e ushtaraku Trifon Xhagjika. U pushkatua si revizionist. Atëherë kishte botuar vetëm një vëllim prej 46 faqesh dhe pas kishte lënë një fletore, dikur do botohej nën titullin “Atdheu është lakuriq” dhe do botohej shumë vite pas vdekjes. vitin 2002, shkrimtari e poeti Dritëro Agolli do shkruante 19 faqe për Trifon Xhagjikën, njohjen me këtë poet heshtur e modest, iu pre jeta mes. Vajza e Dritëroit, Elona, publikon këto faqe, si poshtë:

ka ndodhur një përkim i habitshëm me dy librat e Trifon Xhagjikës. parin, “Gjurma”, botuar 1959, e kam lexuar dorëshkrim; edhe dytin, “Atdheu është lakuriq”, botuar 1994, e solli koha ta lexoja po dorëshkrim; veçse parin e mora nga vetë dora e poetit, ndërsa dytin nga dora e vëllait tij. Edhe botuara këto dy libra kanë dy autografe: njëri autograf është i poetit dhe tjetri i vëllait. fletën e parë parit, nën titullin “Gjurma”, shkruhet me dorë:

“Dritëroit dhe Ninës me respekt. Autori Trifon Xhagjika, 2.9.’59”, kurse fletën e parë dytit “Atdheu është lakuriq” shkruhet gjithashtu me dorë: “Poetit Dritëro, miqësisht nga vëllai i poetit, Ylli Xhagjika, 21.V.94”. mes këtyre dy epigrafeve qëndrojnë 35 vjet, ku shumë njerëz lindën dhe shumë vdiqën nga vdekje zakonshme dhe nga vdekje pazakonshme, vdekje qeta dhe vdekje dhunshme.

Por tani, le mos e largojmë vëmendjen nga poeti, librat dhe poezia. Unë, para se njihesha me Trifonin, jam njohur me vëllanë e tij, Ylli Xhagjikën Leningrad, sot Sankt- Peterburg fillim viteve ’50 shekullit sapo është larguar. Atëherë unë studioja Universitetin e Leningradit, ndërsa Ylli Xhagjika Akademinë Ushtarake Fakultetin e Mjekësisë. përgjithësi, ne, studentët civilë, si thoshin atë kohë, kishim miqësi me studentët ushtarakë. Ata, ushtarakët, jetonin mirë se ne civilët, pasi stipendat (rrogat mujore) i kishin dy- tri herë mëdha se tonat. Kështu , kur mbeteshim me xhepat ftohtë, na afronin duart e ngrohta ushtarakët. Një ndër ata me duar ngrohta ishte edhe Ylli.
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Po ai bashkohej me ne studionim Gjuhë- Letërsi dhe Gazetari, si me Petrit Mëzezin, Fuat Bozdon, Marash Hajatin, Fadil Kokomanin dhe Vangjel Leshon – pra bashkohej pasi kishte një dell prej gazetari, madje kishte botuar edhe shkrime gazetat e kohës. Shihte edhe një arsye tjetër, mbase edhe kryesorja: Ylli na fliste për vëllanë, Trifonin shkruante vjersha dhe kishte dëshirë t’i lexonim edhe ne diçka nga shkrimet tona. Ai rrinte gjithmonë me rroba ushtarake dhe thoshte edhe Trifoni këtë rrobë mbante.

– Ç’ bësh? Ja, kështu!, e mbyllte fjalën Ylli. fjalën e tij ne ndienim dashurinë e thellë mes dy vëllezërve. Dhe ishte kjo dashuri, kur shpërtheu dhjetorin e vitit 1963, e la gojëhapur Tiranën. Ishte ajo ditë kur u dënua Trifon Xhagjika me pushkatim nga gjyqi ushtarak dhe kur po e shpinin policët makinën e zezë burgut, Ylli thirri mes njerëzve: “Kokën lart, vëlla!”

Sakaq iu vunë prangat edhe Yllit për këtë dashuri, do ta quaja heroike, dhe për këtë guxim prej një “trimi marrë”, sipas shprehjes popullit. Nejse, e ndiej se përsëri u largova nga filli i përcjelljes tregimit për vitet e Leningradit. kohën studentore Leningrad, unë u martova me një studente anglishtes me emrin Nina. Me këtë grua Leningrad pata një djalë me emrin Arian, sot kur i shkruaj këto shënime, ai është moshën 46- vjeçare. Atëherë unë bëja shaka me Yllin: Këtij Arianit ia kam gjetur doktorin këtu brigjet e Nevës (lumë shkon nëpër Leningrad).
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Vërtet, kur u kthyem Shqipëri, Ylli, miku im, uedhe mjeku i shtëpisë sa herë sëmurej Ariani. shtëpi vinte edhe Trifoni. Ai ishte njeri i heshtur me një fytyrë zbehtë prej aristokrati, zbehtësinë ia rriste mbase edhe rroba ushtarake.

gjitha këto kujtonin portretin e Lermontovit, poetit madh rus, edhe ai kishte qenë ushtarak i revoltuar. Trifoni filloi vinte shpesh shtëpinë tonë, kur Nina u emërua mësuese anglishteje shkollën e mesme ushtarake, pasi edhe ai e njihte atë shkollë, ku kishte mësuar disa vjet. Siç thashë, ai fliste rrallë, nuk i tregonte vjershat e tij dhe as shtirej se dinte shumë mençurira për poezinë.

Unë lexoja ndonjë vjershë tij gazeta, por pak ia njihja krijimtarinë. Një herë, pas një viti botimit librit tim parë rrugë dola”, me shumë koprraci ra fjala mes nesh për poezinë dhe premtoi se do sillte një cikël me vjersha daktilografuara. Ishte njeri e mbante fjalën. I solli atë ditë, i la dhe iku. Gjithsej ishin nja tridhjetë a dyzet faqe. Ç’është e vërteta, një pjesë e vjershave m’u duk romantike dhe me peshën e një sfungjeri, jo një guri, siç ndodhte dhe ndodh me shumicën e rinjve hyjnë poezi.
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Megjithatë, tek lexoja atë cikël vjershash, filluan xixëllojnë disa xixëllonja dhe skuqë ndonjë lulëkuqe. I kini parë xixëllonjat dhe lulëkuqet maj një arë me grurë ende gjelbër? Mendja ndali te një vjershë katërvargëshe pa titull: “O krua, krua plak/ buron ti me rrëmujë/ ty ujët t’u bë gjak/ ne gjaku na u bë ujë”. Mendova, duke qëndruar te këta katër vargje: “Po, po romantik, ky Trifon Xhagjika, por thotë ca gjëra sot nuk i thotë njeri”: “Gjaku na u bë ujë!”, do thotë: na pushtoi frika.

Duke lexuar xixëlloi një tjetër xixëllonjë poetike, kishte kuptimin: idetë e mëdha shtypin, nëse nuk je i zoti t’i vësh jetë, t’i bësh realitet. Dhe ky kuptim ishte shprehur mënyrë figurative, metaforike përmes një identiteti tepër kombëtar apo konkretisht shqiptar: “Një gur madh vështirë/ ta ngjitësh kala/ Dhe kur e ngre ki mendjen/ me forcë e shtrëngo/ vështirë do ta kesh/ nga maja po ra/ dërmohet copa- copa/ dhe copat s’ke ç’i do”. Dhe “copat s’ke ç’i do” është fjala gjëja e madhe, mbeti kokoshi një thelë”, sipas popullit.

Një stacion i fundit ku qëndrova udhëtimin përmes vargjeve Trifon Xhagjikës, ishte vjersha “Gjurma”, nga e cila mori titullin edhe libri. Ideja e vjershës nuk ishte e re, por 1957 apo 1958 nuk ishte e lehtë për ta thënë, pasi gjurmuesit e nënteksteve do pyesnin: çfarë kuptimi ka kjo vjershë?”

“Gjurma shikojmë kudo/që njerëzit lënë jetë/të gjitha nuk mbeten ato/se koha i fshin e shpejtë/ Ka gjurma si ato mbi dëborë/ era i zhduk, i mbulon/e zjarri i diellit rrezor/ i shkrin e i shpie hon”.
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Unë i lexova po atë ditë vjershat e ciklit Trifonit. Prita një javë, prita dy javë, ai nuk po vinte. Dhe bulevard, para godinës gazetës “Zëri i Popullit”, ku punoja, takova Drago Siliqin, poet dhe kritik i dëgjuar i viteve ’60. Meqë ai kishte miqësi me Trifonin, e pyeta se ku kishte humbur, duke i thënë:

E di ti Drago, se Trifoni ka dhënë lexoj një cikël me vjersha dhe ka nja dy javë nuk shkel prag? dha t’i lexoj poezinë dhe harroi miqësinë.

Drago Siliqi, i gjatë, i pashëm dhe tepër i sjellshëm, tha duke buzëqeshur me kokën mënjanë:

– Trifoni është tjetër poet.

Tjetër mos vijë dhe kërkojë mendimin e atij, ia jep vjershat për t’i lexuar?

I vjen marrë me ardhë vrik e shtëpia posa t’i ka dhanë vjershat me i lexue, – tha Dragoja, i cili pak muaj vonë u bë redaktor bashkë me Razi Brahimin, redaktor i librit parë Trifon Xhagjikës.

Dhe dyve nuk u eci fati. Drago Siliqi u vra ajër një aksident ajror, Trifon Xhagjika po atë vit u pushkatua. 1959, Drago Siliqi botonte poemën “këngë e re për dashurinë e vjetër”, njëjtin vit, Trifon Xhagjika botonte librin poetik “Gjurma”.
Ende mund zgjateshim duke treguar, por këto lloj botimesh antologjike zgjatja zihet e tepërt. Por, megjithatë, e shoh domosdoshme zgjatem edhe pak, duke u përpjekur për ulur shkrimin tim dozën e mërzisë, mund t’u përcillet lexuesve.

I vonuar, erdhi Trifoni me një pastërti rrallë rrobat e tij ushtarake, veçanërisht jakën e këmishës ngjyrë ulliri dhe dy shpatat e pantallonave, atëherë ne u thoshim dy hekurosjeve.

Nuk janë gjë! – tha ai.

Ka edhe gjëra janë një gjë! – thashë unë afërsisht.

Dhe i recitova vargjet, kam cituar pak lart, vargjet për kroin, për gurin dhe për gjurmët.

Shumë e bukur, e mira shumë! – tha Nina, gruaja ime e atëhershme, kishte mësuar fliste shqip.

– Epo kur e thotë dhe Nina është ruse, se vjershat e tua janë mira, çfarë do ti, o Trifon! – u hodh e tha doktor Ylli, i vëllai i Trifon Xhagjikës.
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Pastaj unë, nuk e kuptoja se çfarë do bënte ky Trifon me këto 40 faqe vjershash, e pyeta:

Do t’i botosh revistë?

Jo, libër tha ai.

Po, ç’e do një libër me 40 faqe?

– S’ka gjë! Kam dëgjuar Pol Eluari vjershën “Liria” e ka botuar një libër vete me katër faqe bashkë me kapakun.

Kështu ndodhi. Libri i tij i parë “Gjurma” u botua me 46 faqe bashkë me tabelën e titujve vjershave. atë kohë, një libër me 40 faqe dukej si një fletore e një nxënësi shkollës fillore, pasi letra ishte tepër e hollë, letër tipografët e quajnë 45-gramëshe. Por, shpesh ndodh edhe një rrëkezë burimi, kur bie nga një lartësi shkëmbore, i prish qetësinë shumë se një lumë fushë.

E kam fjalën edhe ai libërth nuk shkoi heshtje. Po tregoj një ngjarje vegimtare: Kur kishte dalë libri “Gjurma”, rastësisht bulevardin e madh përballë “Kafe Tiranës”, ishte atje ku ngrihet sot Muzeu Historik Kombëtar, unë takova Drago Siliqin dhe Razi Brahimin. Me qeshur u thashë:

– Ama dhe ju, dy emra mëdhenj hidhni firmat si redaktorë një libri prej 40 faqesh, sikur ishte “Lufta dhe paqja” e Tolstoit.

Drago Siliqi, kishte zakon qëndronte rrugë kur fliste, ndali dhe ngriti gishtin lart dhe foli me një shkodranishte zbutur:

– Vjollca asht ma e vogël se drandofilli, por nuk mundesh me thanë se nuk ashtë e bukur si drandofilli.

Ndërsa Razi Brahimi me gjuhën racionale kritikut shtoi:

– Trifoni është poet! Ai e njihte Trifonin, pasi kishin qenë dy Shkollën e Bashkuar, nga përgatiteshin oficerët. Ndërkohë, jeta rridhte si ngaherë ndonjë ngjarje çuditshme. Veçse ndihej Bashkimin Sovjetik, Rusi, kokën e socializmit po kritikohej “kulti i individit”, siç shpreheshin atëherë.

Me një fjalë, po zbritej nga piedestali bronzi i Stalinit. Edhe për Shqipërinë u hap një shpresë për “shkrirje akullit”, edhe kjo ishte një shprehje e kohës kuptimin e një socializmi njerëzor. Por, vitin 1960 dhe 1961 ndodhi ajo Shqipëri nuk u pranua as lufta kundër kultit Stalinit, dhe, përgjithësi, as lufta kundër kultit individit. Megjithatë, njëfarë shkrirjeje pati veçanërisht letërsi.

Poezia fitoi një frymëmarrje gjerë bashkë me tregimin dhe me romanin, atëherë nisi edhe ajo tendencë poetike e re e një brezi poetësh, vonë u quajt brezi i viteve ’60. Fatkeqësisht, për arsye përgjimeve dhe ndjekjeve, Trifon Xhagjika nuk mori pjesë haptazi këtë tendencë poetike.

Ai filloi mos botojë, ose shfaqej rrallë me emrin e tij shtyp. Madje, edhe shtëpi tek unë vinte, siç thonë, një herë hënë. Me sa dija unë atëherë, ai kishte filluar një miqësi, apo afrim me Vangjel Kokomaninin dhe Vangjel Leshon, ndofta edhe me Robert Vullkanin, cilët u burgosën para Trifonit, ndërsa dy parët u pushkatuan vonë, pas tij, por ardhja rrallë tek unë ndofta kishte një arsye tjetër.

atë kohë, Ninën e larguan nga Shkolla e Bashkuar Ushtarake meqë ishte ruse. Atëherë pothuajse gjitha gratë ruse martuara me shqiptarë dyshoheshin për agjente KGB- , Sigurimit sovjetik. Me siguri Trifoni e dinte ndiqej nga Sigurimi shqiptar, si revizionist, dhe nuk donte dëmtonte me ardhjen e tij; me një fjalë, kujdesej mos binte mbi mua ndonjë hije dyshimi.

Doemos, nuk përjashtohen edhe arsye tjera. Dhe Nina aty nga mesi 1963 iku Rusi bashkë me djalin për mos u kthyer kurrë. Pas disa muajsh Trifoni u arrestua, u burgos dhe u pushkatua 23 dhjetor vitit 1963. Siç thashë fillim këtyre shënimeve, Tiranë, pas gjyqit Trifon Xhagjikës, bëri bujë madhe shprehja e Ylli Xhagjikës, vëllait tij: “Lart kokën, vëlla!”

Kjo ishte koha kur mbaronte jeta e poetit Trifon Xhagjika. Por, ne nuk e dinim jeta e tij vazhdonte një fletorkë me emrin: “Atdheu lakuriq”. këtë fletore ishin ato vjersha m’i dha daktilografuara Ylli Xhagjika, vëllai i Trifonit, miku im i vjetër. I harruar nëpër vargjet e kësaj fletoreje, përmes meje vrapuan me tepër se gjysma e jetës sime.
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika
Dhe me ato vargje asaj fletoreje unë njoha një jetë tjetër, apo një vazhdim ngritje jetës Trifon Xhagjikës, njoha një poet vërtetë, i cili diku një dhomë vapë apo ngricë, lartësonte poezinë e viteve ’60 shekullit iku. Vërtet është e çuditshme. Unë rrallë njoh poetë kapërcejnë nga libri i parë tek i dyti, brenda tre vjetëve, me një lartësi kaq madhe, gati mohimin e poezisë shkruar para 36 muajve.

jem i saktë, njoh vetëm një poet austriak tillë, Georg Trakl, fillimit shekullit XX, i cili një kohë fare shkurtër kaloi nga vargu tradicional vargun e lirë, madje edhe përçartje apo halucinacione, siç i thonë ndryshe gjuhën e psikologjisë apo psikiatrisë. Megjithatë, unë gjej një lidhje mes vargjeve botuara kohën kur poeti ishte gjallë dhe mes vargjeve botuara 1994, 31 vjet pas vdekjes. Gjej synimin e tij për thënë vërtetën e figurshme poezi, gjej edhe dëshirën për lirinë jo vetëm përgjithshme apo kolektive, po edhe lirinë e individit si qytetar dhe si poet. këtë koncept, ai përpiqet ta çlirojë vargun nga shumë konvencione. Le marrim një strofë vjershës “Lulekuqja” nga libri i parë “Gjurma” i vitit 1959:

“Dh’ai hodh’shikimin nga maja e malit/ e përshëndeti ditën e re/ me zjarr gji/ Zgjoi luftëtarët: – nisim rrugën/ se Lulëkuqja po pret nga ne/ Liri! Liri!” Tani ta japim plotë poezinë “Bluza e kuqe”: “E kuqe si flaka e lumturisë/ digjet mes natës çuditur/ E kuqe, o bluzë/ ti reflekton sytë e mi/ Je e dashur për mua/ atë trupin e brishtë/ lëkurverdhë/që ti e mbulon/dua mbjell me buzët e mija/ trëndafilë kuq”.

Po t’i krahasojmë këto dy vjersha, natyrisht nuk janë ndër ë mirat, do gjejmë një lidhje ngushtë mes tyre, lidhje përmbajtje dhe formë. Përmbajtja është lulëkuqja dhe bluza e kuqe. Është liria. Ndërsa forma është synimi drejt çlirimit vargut. Është liria. Doemos, ngritja lart e poetit shprehet nga një tregues tjetër.Është zgjerimi i frymëmarrjes poetike ndihet librin “Atdheu është lakuriq”, botuar pas vdekjes apo mirë pas jetës dytë. Ky libër përcjell dramaticitetin dhe tragjicitetin e kohës ideokracisë. Ky dramacitet dhe tragjicitet shprehet përmes poezisë revoltës, dhimbjes, dashurisë dhe urrejtjes dëshpërim, por jo pesimizëm. këto vargje nga vjersha “Sot jam i shqetësuar”, unë, përveç dëshpërimit shoh shpresën bashkë me shqetësimin, me një fjalë shoh një rreze optimiste.

Kështu si jam, shoh jetën/ armatoset me lirinë duar/ Sho ëndrrat e shekujve/ janë zgjuar /shoh ditët e pabindura/ na afrojë drejt qëllimit/ Dhe jam i shqetësuar/ a do mos ia ngre/këngën bukur Botës Re?”

Kjo është një vjershë migjeniane dhe ne nuk duhet kemi turp, por krenari, duke përmendur Migjenin, poetin e revoltës ndaj varfërisë, sot ka përmbytur fushat dhe malet e Shqipërisë, si rrëfimet e Biblës. Po mos ju pëlqejë revolta e Migjenit, atëherë rrini varfërinë e jetës dhe varfërinë e shpirtit. Këtë e thotë edhe poezia e poetit vërtetë dhe trim, Trifon Xhagjika./ KultPlus.com
63213 Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika

The post Dorëshkrimi i pabotuar i Dritëro Agollit për poetin e pushkatuar, Trifon Xhagjika appeared first on KultPlus.

Reklama