Mungon kritika, por a kemi…?

Çapajev Gjokutaj

Mungon kritika, qarje e qëmotshme, gati-gati refren ligjërimin tonë për letërsinë. Përtej ankimit dhe qarjes, është mbase konstruktive kërkojmë shkaqet.

Mungon kritika, po a ekziston leximi? Ka rënë dukshëm, thonë disa, brezi i ri nuk lexon, ku ne e ku këta! Dhe si argument sjellin tirazhet. Atëhere librat e mirë botoheshin 20 mijë kopje dhe shpesh nuk i gjeje, një pjesë shiteshin nën banak, për miq e njohur.

Vërtetë kanë rënë tirazhet, por janë shtuar dukshëm titujt, kundërshtojnë disa. Atë ka humbur numër, sot e fitojmë larmi.

Hajde e gjeje cila është e vërtetë! Si edhe fusha tjera mungojnë dhënat empirike. Diskutojmë me hamendje. një tjetër regjistër,  ky lloj diskutimi quhet  spekullim.

Mirë leximin individual nuk e gjykojmë dot se nuk e masim, po pse e kemi aq mekët leximin publik? Nuk i praktikojmë thujse fare grupet apo klubet e leximit. rralla e tejet formale janë takimet me autorin, turet qytete ndryshme, leximi prej tij auditor, para lexuesve

Kemi radio dhe televizione shumta, por leximi i letërsisë to është i munguari i madh. Këto dhe forma tjera leximit tejindividual, do nxisnin artikulim publik për këtë apo atë vepër, për këtë apo atë shkrimtar.

2.

Mungon kritika, por a ekzistojnë mediumet e kërkojnë, e nxisin, e gjenerojnë? Bashkë me kritikën mungojnë edhe revistat a gazetat e specializuara. Ashtu siç mungojnë edhe rubrikat serioze media me emër, gazeta a televizione qofshin.

Mungon kritika, por a ekzistojnë lexuesit e kualifikuar e artikuluar? Lexues, seleksionojnë e nxjerrin pah, qoftë me një recensë a qoftë edhe me vetëm një referencë, vlerat hidhen qarkullim.  Dhe ndihmojnë kështu nxitet e orientohet masa e lexuesve thjeshtë. E bëjnë lehtë ndarjen e drithit nga byku e kashta e botimeve.

Me gjasë këta lexues kualifikuar ekzistojnë, por nuk përqëndrohen aq tek vlerat krijohen shqip. Dhe një farë mase është e kuptueshme. Jetojmë kohën kur librin e mirë, bën emër NY, Londër a Paris, mund ta blesh variant elektronik, njëkohësisht me njujorkezin a londinezin.

Mungon kritika, por a ekzistojnë kritikët? Është profesion jo fort i lehtë, kërkon specializim hollë, erudicion thellë e shije rafinura. Sa punojmë për përgatitur kritikë kurse universitare e pasuniversitare; ç’institucione shkencore kemi?

Kjo është vetëm njera anë e mungesës a pengesës, ana institucionale. Por ekziston dhe ana etike: jemi vend i vogël, ndajmë njëjtat hapësira, rrjedhimisht nuk është aq e lehtë vlerësosh tjetrin, pa u ndruajtur a frenuar.

3.

Mungon kritika, por a ekziston tregu i maturuar i librit? Nuk është fjala për kioska e zgëqe e tregtojnë librin si ishte qepë a domate.

Kioska edhe kemi, por fjala është  për rjet librarish, fizike e elektronike, shpërndarë gjithë hapësirën shqiptare, arritshme nga kushdo dëshiron lexojë shqip.

Një treg i maturuar, i shtrirë gjithë hapësirat shqiptare dhe i arritshëm nga kushdo, pavarësisht se ku ndodhet, do ta bënte fitimprurëse tregëtinë e librit dhe do ndikonte modernizohej edhe procesi i botimit. kishte hallkat e veta domosdoshme, duke filluar nga redaktori, hallkë e rëndęsishme, madje e pazevendesueshme. Sidomos kur nuk katandiset ne korrektor drejtshkrimi, por fqinjeron me agjentin letrar, qe perzgjedh, sugjeron, redakton dhe pastaj edhe përpunon strategjitë e promovimit publik.

Me tregun e sotëm librit, i varfër e i mekët, gjitha këto konceptohen si luks. Natyrisht, tregu i kufizuar, kufizon e gjymton edhe procesin e botimit e tej ligjërimin për letërsinë.

4.

Dhe fund: Mungon kritika, po a kemi letërsi?

Doemos kemi. Jo vetëm letërsi traditës afërt dhe largët, por edhe letërsi krijohet e botohet ditët tona.

Por për këtë fundit del një problem thuajse ekzistencial. Sot kemi një vërshim botimesh paguar nga vetë autorët, pa kurrfarë seleksionimi, sipas parimit ‘zhgarravit, paguaj e boto’.

këtë det byku nuk është lehtë gjesh drithin letrar. Mund humbasë e përfundojë sosmë.Për tepër, se fjala, qoftë edhe ajo letrare, nuk ka peshën e dikurshme, i ka hyrë rëndshëm pjesë imazhi. Edhe spektakli.

E meqë është koha e  spektaklit, s’na mbetet gjë tjetër veçse performojmë melodramën ‘mungon kritika’.

 

Reklama

Lexo më shumë