Jorgo Bulo, naimologu me penë të argjendtë

Albert Habazaj

Jorgo Bulo (27.04.1939-26.11.2015). Zagoriti i madh nga Sheperi, akademik Jorgo Bulo ka ikur por ai është me ne, me emrin e tij gjithëpërmasor, me veprën e tij, shkëlqen si shembëlltyrë e Penës Argjendtë. Lindur atë vend trëndelintë e bujar për dijetarë e atdhetarë, atje ku lindi Çajupi, ndër ndriturit rilindas pas Naimit, prof. Bulo, si një vijues i denjë i Andon Zakos, e vlerësoi, e nderoi, u krenua me emrin e rilindasit shquar dhe, i ndikuar edhe nga edukimi i tij gjenetik e qytetar, mori shumë përgjegjësi si kërkues shkencor dhe atdhetar.

Profesori i njohur ishte i thjeshtë madhështinë e tij, se lejoni përdor e përshtat një shprehje Kadaresë për këtë rast. Fusha e veprimtarisë tij ishte Letërsia. Ai ishte një filolog i spikatur, ndërkohë, ndihmesë dukshme ka dhënë si historian i letërsisë, ku kërkimet thelluara i përkasin Letërsisë Rilindjes Kombëtare. Fusha e veprimtarisë tij ishte Letërsia.

Personalisht kam patur fatin ta kem mik dhe i ruaj çmuara kujtesë takimet me , bisedat, idetë, vizionin, dinjitetin e profesorit, këtij fisniku me dritë dijes. Edhe Kuç Kurveleshit kemi qenë ekspeditë me vëzhgim me pjesëmarrje terren me prof. Bulon, prof. Bardhosh Gaçen, prof. Bilal Shkurtaj, etj. pwr gjurmimin, vjeljen, grumbullimin, seleksionimin, regjistrimin e poezisw dhe prozws popullore, kwsaj shufre floriri tw thesarit tw paçmuar folkorik tw kwsaj krahine etnografike tw Labwrisw e Toskwrisw shqiptare. ai qe njw misionar dhe edukator edhe

Nga specialistët e fushës, gjykohet se Jorgo Bulo ka realizuar punimin plotë për Naimin, monografinë: “Tipologjia e lirikës Naim Frashërit”, Tiranë, Shkenca, 1999 199 faqe, ku spikat kritika e mirëfilltë shkencore dhe interpretimi i poezisë lirike Naimit. Ai e quan Naimin poet i ringjalljes kombëtare dhe kulturore shqiptarëve dhe veprat e tij formuese ndërgjegjes gjuhësore kombit. Ndërkohë ai quandy paralele poetike: Rumiu dhe Naim Frashëri” [2], duke shprehur praninë e frymës dhe motive poezisë persiane, veçanërisht poetit madh mistik Xhelaledin Rumiut (1207-1273). Ndikimi i Rumiut ndihet shumë prej lirikave filozofike Naimit.

Është vënë gishti mbi lirikën “Fyelli Naimit, vjen si frymëzim e dikujt mund t’i duket edhe si një sozì e poezisë njohur antologjike “Kënga e kallamit”, e përkthyer shumë gjuhë botës, disa syresh me titullin “Kënga e fyellit”. Studiuesit, nëpërmjet regjistrit instrumentit vargut, e njohin Rumiu e ka ndërtuar formë distiku “Këngën e kallamit”, me rimën e puthur aa, bb, cc etj. “Fyelli” i Naimit është poezi strofike katërshe, me vargun tetërroksh, me rimën e alternuar ab, ab.

Pra kemi një ndryshim formë, por nuk është vetëm aspketi formal e bën “Fyellin” e Naimit një rikrijim vërtetë, është shpirti meditativ i poetit i bën një riinterpretim filozofiko-poetik motivit mallit “Këngën e kallamit”. Edhe një vjershë tjetërPesha”, përfshirë përmbledhjen “Parajsa dhe fjalë fluturuese”, 1894 shpie tek një përshtaje nga mjeshtri i “Masnavisë” Rumiu. Nuk është rasti bëjmë ballafaqime tekstore e zbërthime, se i kanë bërë tjerët parë, por vlen ravijëzojmë parashtresën formë hipoteze prof. Bulos për këto probleme hasen. Sipas tij, janë një tip i caktuar krijimesh Naimit, ne do t’i quajmë “vjersha me subjekt anekdotik”, ( dyshueshme për karakterin e tyre origjinal) e duhet t’i përkasin njëjtit burim, Rumiut.

këtë kontekst, ne e lexojmë profesor Bulon kështu: Sot, si duket dhe plotësim merakut profesor Cipos, qysh 1936, i kemi mjetet dallojmë ç’ka marrë hua Naimi dhe ç’është bijë e frymëzit tij. Këto vërejtje nuk e ulin aspak emrin e madh poetit tonë kombëtar, përkundrazi e pastrojnë atë nga mjegullnajat dhe profili i tij quhet i kthjellët, poetik, kombëtar, univeral. dy veprat e tijMagjia dhe magjistarët e fjalës”, Tiranë, “Dituria”, 1998, me 324 faqe dheTipologjia e lirikës Naim Frashërit” (e mëparëcituar), akademiku shqiptar e shikon Naimin si poet romantik, u dha flatra poezi përsiatjeve për lirinë e shpirtit njerëzor dhe meditimeve ekzistencialiste për jetën dhe vdekjen, për qenien edhe mos qenien dhe për dhembjen njerëzore.

Lirizmi filozofik dhe lirizmi poetik i Naimit, sipas Bulos, përfshijnë tërësinë e krajatës njerëzore; ai synonte rindërtonte njeriun dhe shprehte kompleksitetin e shpirtit njerëzor, luftën e përjetshme zhvillon brenda tij midis engjëjve mirës dhe demonëve keqes, duke poetizuar anën fisnike natyrës njerëzore tek e cila shihte forcën dhe madhështinë e Krijuesit. Gëzimi dhe dhimbja, dashuria dhe urrejtja, besimi dhe ankthi përpara tronditjeve dhe përmbysjeve dramatike sillte koha, forcat e dritës dhe errësirës flenë shpirtin njerëzor, gjitha këto përthyera prizmin e meditacioneve panteiste, metafizike, i dhanë romantizmit Naimit një përmasë re.

Gjithë ky vizion poetik e ka bazën te ideja e shkrirjes Zotit me njerinë dhe universin. Kjo doktrinë e njeriut ngritur shpirtërisht qiejt e përsosmërisë hyjnore, i jep një tingëllim kozmogonik, universal idesë poetike veprës naimjane me bukurzanim jo vetëm gjuhën e nënës. Poeti, mendimtari dhe edukatori i kombit, Naimi ynë, tashmë nuk është vetëm kombëtari por dhe universali poet i letërsisë shqipe edhe një vështrim tjetër.

radhë parë ai është një fenomen interkulturor. “I ndodhur kryqëzimin e kulturave dhe traditave poetike lindore dhe perëndimore, ai i treti poezinë e tij këto tradita dhe nuk mbeti skllav i tyre, as vetëm poet i shprehjes gjuhësore shqipe, por edhe persishte, turqishte e greqishte” [3] – kumton prof. Bulo Konferencën Shkencore “Naim Frashëri-160 vjetori i lindjes”, i zhvilloi punimet 25 maj 2006 Universitetin “Ismail Qemali” bashkëpunim me Akademinë e Shkencave Shqipërisë, Institutin e Gjuhësisë dhe i Letërsisë. Nga ky këndvështrim, mund themi, se shembulli i Naimit është edhe një dorë e ngrohtë dhe e besueshme miqësie midis popujve fqinjë rajonit ku na ka rënë fati jetik jemi pranë e pranë.

Disa prej krijimeve Naimi shkroi  gjuhët e fqinjëve përcjellin kumtin  e paqes, miqësisë e mirëkuptimit midis popujve jetojnë shtërnguar këtë gadishull ngushtë, vatër konfilktesh, por edhe djep i një kulture lashtë e larmishme. tjerët gadishullin e quajnë dhe e duan “fuçi baroti”. E quajmë dobishme ne Ballkanin ta duam e ta bëjmë fuçi vere për njëri-tjetrin dhe për miqtë. Dhe poetë si Naimi apo ne, mbartim e përçojmë mesazhet me dritë Naimit nëpër breza, mund jemi marathonomatë kësaj ngjarje madhe gëzimtare e harejeqë nga Shqipëria, Greqi, Turqi, Serbi, Rumani e deri Iran e ku kemi marrëdhënie jetësore.

Duke trajtuar universalitetin e poezisë së  Naimit, Bulo thekson se poezia e ikonës kombit dhe patriotizmit shqiptar, as sot nuk e ndjen veten huaj universin e poezisë botërore, as universin marrë kuptimin gjeografik e kulturor fjalës; ajo është e çliruar nga kompleksiteti i përkohësisë, i provincializmit dhe i izolimit. Ne duhet ta kujtojmë me nderim Naim Frashërin, këtë magjistar fjalës shqipe e novator madh saj, bëri punë mëdha, sepse frymëzohej nga dashuri mëdha.

Prof. Bulo tërheq vëmendjen, se këtë botën tonë shqiptare është tronditur prestigji i shqipes dhe ka rënë kujdesi i saj gjitha rrafshet e përdorimit. Ne duket t’i hedhim sytë nga drita jonë kombëtare, nga Naimi ynë i pavdekshëm. krijimtaria gjuhësore e N. Frashërit dhe përgjërimi i tij për fjalën e perëndijtë shqipe, na kujton detyrën kemi ndaj kësaj pasurie, shtrenjtës shënjë kombit e identitetit tonë.

 

Reklama

Lexo më shumë